Author: dante24

Դերանունը բառ է, որ կանգնում է գոյականի կամ ածականի տեղը — բայց ոչ մի կոնկրետ անուն չի կրում։ Ըստ անվան՝ «դեր» բառը նշանակում է «փոխարեն»։ Ուրեմն դերանունը փոխարեն-անուն է։

Այլ կերպ ասած՝ դերանուն են կոչվում այն բառերը, որոնք մատնացույց են անում առարկա, հատկանիշ, քանակ կամ որակ՝ առանց դրանք անվանելու։ Դերանունները հանդես են գալիս իրենց ութ տեսակներով, դրանք են անձնական, ցուցական, փոխադարձ, հարցական, հարաբերական, անորոշ, որոշյալ և ժխտական։

Պատկերացրու՝ ամեն անգամ կրկնել անունը ձանձրալի կլինի.

Անձնական

Ցույց են տալիս՝ ով է խոսում, ում հետ, ում մասին

ես, դու, նա, մենք, դուք, նրանք

Ցուցական

Ցույց են տալիս կոնկրետ առարկա կամ մարդ

այս, այդ, այն, սա, դա, նա

Հարցական

Հարց են տալիս անձի կամ բանի մասին

ո՞վ, ի՞նչ, ո՞ր, ո՞ւմ

Որոշյալ

Ընդհանրացնում են կամ որոշ մի բան ընդգծում

ամեն, բոլոր, ինքը, նույն

1. Ընդգծի՛ր դերանունները.
   «Ես ու դու ընկերներ ենք։ Նա ամեն օր մեզ է գալիս։ Դուք ուշ եք եկել»

2.Դատարկ տեղերը լրացրո՛ւ անձնական ճիշտ դերանունով (ես / դու / նա / մենք / դուք / նրանք).
 Մենք դպրոց ենք գնում։ 
 Դու ի՞նչ ես ուզում։ 
Նա արդեն տուն գնաց»

4․ Փոխարինի՛ր ընդգծված բառն ու արտահայտությունն ըստ օրինակի — օգտագործիր «նա» կամ «նրանք».
Օրինակ՝ «Արամն ու Մարինեն եկան» → «Նրանք եկան»
ա) «Կատուն պառկեց»  → Նա պառկեց։ բ) «Հայրս ու մայրս ճաշ պատրաստեցին» → Նրանք ճաշ պատրաստեցին։ գ) «Ուսուցիչը հարց տվեց  → Նա հարց տվեց։»

5․Ո՞ր ցուցական դերանունն է ճիշտ — «սա», «դա», թե «այն» «նա»? Բացատրի՛ր ընտրությունդ.
« (ձեռքիդ տակ ունեցած) գիրքը ծանր է»

    Սա ծանր է։
« (հեռու կանգնած) ծառն ի՞նչ ծառ է»

 Դա ի՞նչ ծառ է
« (մոտդ կանգնած) ընկերն ո՞ւր է ապրում»

Նա ուր է ապրում։

6․Գրի՛ր 3 հարցական նախադասություն — մեկում «ո՞վ», մյուսում «ի՞նչ», երրորդում «ո՞ր» բառն օգտագործիր։ Հարցերդ կապի՛ր դպրոցական կյանքի հետ։
Ո՞ր ժամին է մեր մոտ մաթեմատիկայի դասը։
Ո՞վ գիտի իմ հեռախոսի տեղը։
Ի՞նչ դաս  է տվել մեզ ուսուցչուհին։

7․Կարդա՛ հատվածը, հետո 2-3 նախադասությամբ վերապատմի՛ր — փոխի՛ր ընդգծված կրկնվող անուններն ու բառերը դերանուններով.
«Վահեն ու Անին այգի գնացին։ Վահեն ու Անին ծաղիկ ջրեցին։ Վահեն ու Անին երեկոյան ուրախ տուն վերադարձան։

Վահեն ու Անին այգի գնացին։ Նրանք ծաղիկ ջրեցին։ Եվ երեկոյան ուրախ տուն վերադարձան։
8․Ստեղծագործական — գրի՛ ր 4-5 նախադասությամբ կարճ պատմություն ընկերոջդ կամ ընտանիքիդ անդամի մասին։ Օգտագործի՛ր առնվազն 4 տարբեր դերանուն, ընդգծի՛ր դրանք։

Հարությունը իմ հայրիկն է։ Նա իմ հետ շատ ժամանակ էր անցկացնում։ Եթե ես չկարողանայի իր հետ զբաղել ես ինձ կզգայի աշխարհի ամենա անհավես մարդը։ Ինքն է ինձ սովորեցրել հեծանիվ քշել, բոլոր դժվարությունները հաղթահարել և կռիվները լուծել ոչ թե ձեռքերով, այլ խոսքերով։ Մենք միասին հաճույքով ամեն կիրակի ինչոր տեղ էինք գնում։

Երկրագնդի վրա կենդանի օրգանիզմներից են բույսերը և կենդանինե­րը: Բացի դրանցից՝ կան փոքր, մանր օրգանիզմներ՝ մանրէներ, որոնց մեծ մասը բակտերիաներն են: Կան նաև սնկեր: Բակտերիաները և սնկերը տարածված են գրեթե ամենուրեք՝ մյուս կենդանի օրգանիզմների հետ կազմելով կենսոլորտը:

Բակտերիաներ: Մանրէներն այնքան փոքր են, որ անզեն աչքով տե­սանելի չեն: Դրանք տեսանելի են դառնում միայն խոշորացնող սարքերի օգնությամբ: Հոլանդացի վարպետ և բնագետ Անտոնի վան Լևենհուկը, այդպիսի մի պարզ սարք ստեղծելով, բացահայտեց մանրէները: Մանրէների մի մեծ մասը բակտերիաներն են: Դրանք պարզունակ միաբջիջ օրգանիզմներ են, որոնք սնվում, շարժվում, կիսվում և բազմանում են, օժտված են նաև այլ հատկություններով:

Բակտերիաները տարբեր ձևի են՝ ցուպիկաձև, գնդաձև, ստորակետաձև, պարուրաձև և այլն: Այդ ձևն ապահովվում է որոշա­կի լավ արտահայտված արտաքին կառույցով, որը շրջապատում է բակ­տերիան: Նման կառույցը նաև պաշտպանում է բակտերիան միջավայրի տարբեր անբարենպաստ գործոններից, օրինակ՝ սուր առարկաներից, բարձր ջերմաստիճանից կամ ճնշումից, քիմիական տարբեր նյութերից: Բակտերիաները շատ կայուն են:

Բակտերիաների միջև կան նաև գույնի, չափսի և այլ տար­բերություններ: Բակտերիաների մեծ մասն անգույն է:

Բակտերիաներն ունեն սնման տարբեր եղանակներ. մի դեպքում իրենք են առաջացնում օրգանա­կան նյութեր, մյուսում՝ օգտվում են պատրաստի նյութերից: Հո­ղում բակտերիաները շատ են (1 գրամ հողում կարող են գտնվել միլիոնավոր բակտե­րիաներ):

Բակտերիաների առանձնահատկություններից է արագ կիսումը, որի հաշվին նրանց թվաքանակր մեծ է:

Բակտերիաների մի մասը մեծ օգուտ է տալիս բնությանը: Դրանք նպաստում են որոշ բույսերի աճին և զարգացմանը, կենդանիների և մար­դու սննդառությանը։ Սակայն բակտերիաների մյուս մասը փչացնում է տարբեր պիտանի առարկաներ, բույսերում, կենդանիներում և մարդու օր­գանիզմում առաջացնում տարբեր հիվանդություններ: Այդ բակտերիանե­րը վնասակար են:

Բակտերիաների մասին գիտությունը ընդգրկված է մանրէաբանութ­յունում:

Սնկեր: Սնկերն ավելի մեծ չափերի են հասնում, քան բակտերիաները: Ունեն տարբեր ձևեր: Սնկերի մեծ մասը բազմաբջիջ է: Սնկերի մարմինը կազմված է թելերից: Որոշ սնկերում տարբերում են նաև գլխիկ և ոտիկ: Դրանք գլխարկավոր սնկեր են։

Սնկերը ևս ունեն լավ արտահայտված արտաքին կառույց, սնվում են, շնչում, բազմանում, օժտված են կենդանի օրգանիզմների այլ հատկու­թյուններով: Նրանք ունեն շատ նմանություններ բույսերի և կենդանիների հետ: Սնկերը սնվում են պատրաստի օրգանական նյութերով:

Սնկերը մեծ դեր են կատարում բնության մեջ: Սնկերի մի մասն ապ­րում է ծառերի տակ, ծառերի արմատներին մոտ և փոխազդում նրանց հետ՝ տալով և ստանալով պիտանի նյութեր, օգնելով մեկր մյուսի աճին և զարգացմանը: Դա օգտակար կապ է:

Գլխարկավոր սնկերի թվում կան ուտելի սնկեր: Դրանցից են սպիտակ սունկը, կեչասունկը, յուղասունկը, շամպինիոնը, աղվեսասունկը:

Սակայն կան այնպիսիները, որոնք թունավոր են և վնաս են հասցնում բույսերին և կենդանիներին, մարդուն: Որոշ սնկեր հարուցում են նաև տար­բեր հիվանդություններ:

Սնկերի մասին գիտությունն անվանվում է սնկաբանություն:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1․Ի՞նչ գիտեք բակտերիաների և սնկերի մասին: Ի՞նչ օրգանիզմներ են դրանք:
Բակտերիաները կարող են կիսվել։ Սնկերը լինում են թունավոր և ուտելու։ Մի գրամ հողի մեջ կարող է լինել միլիոնավոր բակտերիաներ։ Սնկերի մարմինը կազմված է թելերից։ Բակտերիաները այնքան փոքր են, որ միայն կարելի է տեսնել մանրադիտակով։

2․Ո՞վ է բացահայտել բակտերիաները, ի՞նչ սարքի օգնությամբ:
Մանրադիտակի օգնությամբ։ Բակտերիաներին բացահայտել է Անտոնի վան Լևենհուկը։

3․Ինչի՞ հաշվին են բակտերիաները պաշտպանվում միջավայրի անբենպաստ գործոններից:
Բակտերիաները անբարենպաստ պայմաններում փոխում են իրենց ձևը և պատվում են ամուր թաղանթով։

4․Բակտերիաների սնման ի՞նչ եղանակներ գիտեք:
Բակտերիաները սնվում են 2 եղանակով։ Կարող են իրենք առաջացնել որգանական նյութեր կամ սնվել պատրաստի օրգանական նյութերով։

5․Ինչո՞ւմն է բակտերիաների դերը բնության մեջ և մարդու կյանքում:
Նպաստում են բույսերի աճին և զարգացմանը կենդանիների և մարդու սննդառությանը։ Կան նաև վնասակար բակրերիաներ

6․Ի՞նչ գիտեք սնկերի և ծառերի փոխադարձ կապի մասին:
Ծառը և սունկը տալիս են իրար պիտանի նյութեր և օգնում են մեկը մյուսի աճին ու զարգացմանը։

7․Որո՞նք են ուտելի սնկերը: Իսկ որո՞նք են թունավոր:
Ուտելու սնկեր-սպիտակ սնկերը ուտելի են կեչասունկը, յուղասունկը, շամպինիոնը նույն պես։

Թունավոր սնկեր-կարմիր ճանճասպանները թունավոր են կապույտ կաղնեսունը նույն պես։

8․Հետաքրքրվեք բակտերիաներով և սնկերով հարուցված հիվանդութ­յունների և դրանք կանխարգելելու միջոցառումների մասին:

9․Հիվանդածին բակտերիաներ կա­րող են տարածվել բերանում, հան­գեցնել բորբոքման: Այդ պատճա­ռով խորհուրդ է տրվում ամեն օր մաքրել ատամները: Ին­չո՞ւ, փորձեք հասկանալ և բացատ­րել:

Միավոր  ժամանակում    մարմնի    անցած ճանապարհը   նրա  շարժման արագությունն է։

Արագությունը  կարելի է  չափել  արագաչափի  միջոցով։

Օրինակ՝

Կարող ենք ասել․

Ավտոմեքենան  շարժվում է  ժամում 70 կմ  արագությամբ,  կամ ավտոմեքենան  շարժվում է 70կմ/ժ արագությամբ։

Մարմնի շարժման արագությունը հավասար է  նրա անցած ճանապարհի և ծախսած  ժամանակի քանորդին։

Այսինքն՝

Արագություն= Ճանապարհ : ժամանակ

Մարմնի  անցած  ճանապարհը  հավասար է  նրա շարժման  արագության  և  ծախսած  ժամանակի արտադրյալին։

Ճանապարհ= Արագություն ^. ժամանակ

Մարմնի ծախսած  ժամանակը  հավասար  է  նրա  անցած ճանապարհի   և  արագության   քանորդին։

Ժամանակ= Ճանապարհ: Արագություն

Խնդիրներ․

1. Գնացքը  9  ժամում միևնույն արագությամբ անցավ 540  կմ ճանապարհ։  Որքա՞ն էր գնացքի շարժման արագությունը։
   540:9=60կմ/ժ
2. Ավտոմեքենան  11  ժամում միևնույն արագությամբ անցավ 770  կմ ճանապարհ՝ առանց դադարի ։  Որքա՞ն էր ամտոմեքնայի  շարժման արագությունը։
   770։11=70կմ/ժ
3. Որքա՞ն ճանապարհ կանցնի ավտոմեքենան 7 ժամում, եթե շարժվի 65 կմ/ժ հաստատուն արագությամբ՝  առանց դադարի։
   65×7=455կմ
4. Հեծանվորդը 4 ժամում ընթացավ 13 կմ/ժ արագությամբ՝ առանց դադարի։  Որքա՞ն ճանապարհ նա անցավ։
   4×13=52կմ
5. Նարեի  տնից մինչև դպրոց  360  մ է։ Նա դպրոց է գնացել 40 մ/ր արագությամբ՝ առանց  դադարի ։ Որքա՞ն ժամանակ նա  ծախսեց  դպրոց  գնալու  համար։
   360:40=9ր
6. Սևանից  միևնույն ուղղությամբ դուրս եկան երկու ավտոմեքենա։  9 ժամ հետո որքա՞ն կլինի նրանց միջև եղած հեռավորությունը, եթե առաջին ավտոմեքենան ժամում անցնում է 75 կմ, իսկ երկրորդը՝ 65 կմ։
   9×75=675կմ
   9×65=585կմ
   675-585=90կմ
7. Աշտարակից  միևնույն ուղղությամբ դուրս եկան երկու ավտոմեքենա։  5 ժամ հետո որքա՞ն կլինի նրանց միջև եղած հեռավորությունը, եթե առաջին ավտոմեքենան ժամում անցնում է 55 կմ, իսկ երկրորդը՝ 60  կմ։
   5×55=275կմ
   5×60=300կմ
   300-275=25կմ
8. Բեռնատարը  250 կմ  ճանապարհի  առաջին 120կմ-ն  անցավ  60 կմ/ժ  արագությամբ, իսկ մնացած մասը՝ 65 կմ/ժ  արագությամբ։ Բեռնատարը   քանի՞ ժամում  անցավ  այդ  ճանապարհը։
   120։60=2ժ
   250-120=130կմ
   130:65=2ժ
   2+2=4ժ
   9. Սիրելի սովորողներ, այժմ ինքներդ կազմեք նմանատիպ առաջադրանքներ։

1․Որքա՞ն ճանապարհ կանցնի հեծանվորդը 8 ժամում եթե շարժվի 12կմ/ժ արագությամբ առանձ դադարի։
12×8=96կմ

2․Սարոյենց տնից մինջև դպրոց 450 մետր է։ Նա դպրոց է գնացել 50մ/ր արագությամբ առանց դադարի։ Որքան ժամանակ նա ծախսեց։
450։50=9ր

3․Մեքենան 3 ժամում անցավ 180կմ ճանապարհ։ Որքան է մեքենայի արագությունը։
180։3=60կմ/ժ

Բազմած լուսնի նուրբ շողերին,
Հովի թևին՝ թըռչելով՝
Փերիները սարի գըլխին
Հավաքվեցին գիշերով։

— Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի
Չըքնաղագեղ ոգիներ,
Եկե՜ք, ջահել սիրահարի
Սերը ողբանք վաղամեռ։

Առաջադրանքներ
1․ Դու՛րս գրիր հատվածից քեզ անծանոթ բառերը, դրանք փորձիր բացատրական բառարանով բացատրել։
բազմել-հանդիսավոր կերպով նստել
սեգ-հպարտ
չքնաղագեղ-չքնաղ գեղեցկություն ունեցող
ողբալ-ուժեղ լաց լինել
վաղամեռ-երիտասարդ հասակում մահացած
2․ Բանաստեղծական քառատողերից գտի՛ր և դու՛րս գրիր գործողություն ցույց տվող բառերը։
բազմած, թռչելով, հավաքվեցին, եկեք, ողբանք
3․Դու՛րս գրիր պատկերավորման միջոցները(մակդիր, համեմատություն, փոխաբերություն):
Բազմած լուսնի նուրբ շողերին,
Հովի թևին՝ թըռչելով՝

Չըքնաղագեղ ոգիներ
4․«Փերիները սարի գըլխին hավաքվեցին գիշերով…» նախադասությամբ հետաքրքիր, անհավանական փոքրիկ պատմություն հորինի։

Կըժերն ուսած՝ թըռվըռալով
Ջուրն են իջնում աղջիկներ,
Խընդում իրար ուսի տալով,
Երգը զընգում սարն ի վեր։

Համբարձումն եկավ, ծաղկունքը ալվան
Զուգել են հանդեր նախշուն գորգերով։
Փունջ-փունջ աղջիկներ սարերը ելան
Վիճակ հանելու աշխույժ երգերով։

Առաջադրանքներ
1․ Դու՛րս գրիր հատվածից քեզ անծանոթ բառերը, դրանք փորձիր բացատրական բառարանով բացատրել։
զուգել-զարդարել, նոր զգեստ հագնել
ծաղկունք-ծաղիկների ամբողջություն
նախշուն-զարդարված, գեղեցիկ, սիրուն
2․ Համացանցից որոնիր Համբարձման ծեսի մասին տեղեկություններ, մշակիր, և տեղադրիր բլոգումդ։
Համբարձման տոնը քրիստոնեականը շարժական տոն է որը նշվում է Զատկից 40 օր անց հինգշաբթի օրը։ Այն խորհրդանշում է Քրիստոսի մարմնով երկինք բարձրանալ։ ժողովրդական ավանդույթներով հայտնի է նաև որպես <<Վիճակի>> կամ ծաղկի տոն, որն ուղեկցվում էծաղկահավաքով, երգ ու պարով, ճակատագրերի գուշակությաբ և կաթնապուրի պատրաստմամբ։
3․ Կատարի՛ր տեստային առաջադրանքը՝ Թեստ 4
Կատարել եմ։

— Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի
Չըքնաղագեղ ոգիներ…
Ու փերիներն էսպես տըխուր
Երգում էին ողջ գիշեր։  

Կանչում էին հըրաշալի
Հընչյուններով դյութական,
Ու հենց շողաց ցոլքն արևի՝
Անտես, անհետ չըքացան։
Առաջադրանքներ
1․ Դու՛րս գրիր հատվածից քեզ անծանոթ բառերը, դրանք փորձիր բացատրական բառարանով բացատրել։
դյութական-սքանչելի, գրավիչ
ցոլք-արևի պայծառ շողք
չքանալ-անհետանալ
2․ Հատվածից դու՛րս գրիր գոյականները, որոշիր՝ անձնանիշ են, թե՞ իրանիշ։
անձնանիշ-փերիներ, քույրեր, ոգիներ
իրանիշ-սարեր, արև, հնչյուններ, ցոլք, գիշեր
3․ Դու՛րս գրիր ածականները։
սեգ, չքնաղագեղ, հրաշալի, դյութական

1.Ինքնաթիռը 4 ժամում անցավ 3200 կմ։ Որքա՞ն էր ինքնաթիռի արագությունը։
3200:4=800կմ/ժ
2.Հետիոտնը շարժվում է 5 կմ/ժ արագությամբ։ Որքա՞ն ճանապարհ նա կանցնի 6 ժամում։
30կմ

3.Որքա՞ն ժամանակ կծախսի հեծանվորդը 72 կմ ճանապարհն անցնելու համար, եթե շարժվի 18 կմ/ժ արագությամբ։
4ժ

4.Երկու քաղաքից իրար ընդառաջ դուրս եկան երկու մեքենա։ Առաջինի արագությունը 70 կմ/ժ է, երկրորդինը՝ 80 կմ/ժ։ Որքա՞ն կլինի նրանց միջև հեռավորությունը 2 ժամ հետո, եթե քաղաքների հեռավորությունը 400 կմ է։
100կմ

5.Միևնույն կետից նույն ուղղությամբ շարժվեցին հեծանվորդը (15 կմ/ժ) և մոտոցիկլավարը (40 կմ/ժ)։ Որքա՞ն կլինի նրանց միջև հեռավորությունը 3 ժամ հետո։
75կմ

6.Զբոսաշրջիկը 3 ժամ գնաց ավտոբուսով 60 կմ/ժ արագությամբ և 2 ժամ քայլեց 4 կմ/ժ արագությամբ։ Ընդհանուր քանի՞ կմ ճանապարհ անցավ նա։
188կմ

7.Անին տնից դպրոց գնաց 500 մետր ճանապարհ: Նա քայլում էր 50 մ/ր արագությամբ: Որքա՞ն ժամանակ նա ծախսեց դպրոց հասնելու համար:
10ր

8.Ավտոմեքենան պետք է անցնի 450 կմ ճանապարհ։ Առաջին 2 ժամը նա ընթացավ 90 կմ/ժ արագությամբ։ Ի՞նչ արագությամբ պետք է անցնի մնացած ճանապարհը, որպեսզի տեղ հասնի ևս 3 ժամում։
90կմ/ժ